Voor elke (top)sporter geldt: je lichaam is je tempel. Of althans dat zou het móeten zijn. In veel sporten is slank zijn een voordeel. Door de sterke nadruk die hier op gelegd kan worden, loopt de sporter een risico om verstoord eetgedrag te ontwikkelen. Dit geldt met name voor esthetische sporten, waaronder turnen, dansen, synchroonzwemmen; sporten met gewichtsklassen, zoals judo en roeien; duursporten als wielrennen en hardlopen en sporten waarin een sterke nadruk op het lichaam ligt of waar de kleding het lichaam benadrukt, zoals bodybuilding, fitness, tennis en beachvolleybal.

Eetproblematiek beperkt zich echter niet alleen tot deze risicosporten, het kan in alle sporttakken voorkomen. Bij zowel mannen als vrouwen. 

 

 

Een eetstoornis is een ernstige aandoening, waarbij de kans op volledig herstel niet gegarandeerd is. Gevolgen als krachtsverlies, uitputting en depressiviteit kunnen de gezondheid en sportprestaties sterk negatief beïnvloeden. De stoornis kan lang aanhouden. Na meer dan tien jaar heeft 20 procent van de oorspronkelijke patiënten nog steeds een eetstoornis en 30 procent heeft dan nog gedeeltelijke of restsymptomen. Ongeveer 15 procent bezwijkt aan de medische gevolgen van de stoornis of pleegt zelfmoord (bron: www.richtlijneetstoornissen.nl).  

Een eetstoornis begint vrijwel altijd als een vorm van afwijkend eetgedrag. Hoe jonger de patiënt is en hoe korter de stoornis bestaat, des te groter de kans op genezing. Daarom is vroege signalering van een eetstoornis van groot belang.

Signalering van eetproblemen en eetstoornissen
Sporters zullen vaak zelf niet toegeven dat er sprake is van een eetstoornis. Door angst en schaamte zijn zij geneigd om hun verstoorde eetgedrag voor hun omgeving verborgen te houden. Soms heeft een sporter zelf niet door dat hij of zij een eetstoornis aan het ontwikkelen is. Iemand met een eetstoornis hoeft bovendien niet heel dun te zijn. Hierdoor kan de eetstoornis gemakkelijk onopgemerkt blijven.

Onderstaande lijst met signalen en symptomen kan helpen om verstoord eetgedrag en (dreigende) eetstoornissen bij sporters beter en sneller te herkennen.

Gedrag:
o Voortdurend bezig zijn met het lichaamsgewicht, uiterlijk en slank zijn (bijvoorbeeld door frequent voor de spiegel of op de weegschaal te staan)
o Opvallend bezig zijn met eten en afvallen (bijvoorbeeld extreem lijnen, frequent kleine beetjes eten, bij anderen aandringen om wel te eten, of vermijden van eten en/of situaties waarin gegeten wordt)
o Ondanks een laag lichaamsgewicht toch lijnen
o Frequent naar het toilet gaan, met name direct na de maaltijd
o Overmatig sporten, meer dan nodig of gebruikelijk is voor het verbeteren van de sportprestaties, wat kan leiden tot overtraindheid en blessures
o Sporten terwijl men geblesseerd is, ondanks dat dit door de coach of medische staf afgeraden wordt
o Slaapproblemen of rusteloosheid
o Sociaal isolement: zich afsluiten van teamgenoten, het begeleidingsteam en de omgeving.

Psychische signalen en symptomen
o Negatief lichaamsbeeld, waarbij iemand zichzelf te dik en/of lelijk vindt of een overmatig belang hecht aan het uiterlijk
o Lage zelfwaardering: zelfkritisch zijn met name op het gebied van lichaamsgewicht, uiterlijk, en/of sportprestatie
o Angsten (bijvoorbeeld faalangst of angst om in gewicht aan te komen)
o Somberheid en negatieve kijk op zichzelf en de toekomst
o Specifieke persoonlijkheidskenmerken: overmatig inschikkelijk, gesloten, impulsief, te competitief, prestatiegericht of perfectionistisch.

Lichamelijke signalen en symptomen
o Het snel koud hebben
o Dehydratie (uitdroging), concentratie- en coördinatieproblemen
o Vermoeidheidsklachten, spierzwakte of -krampen
o Gewichtsverlies, meer dan nodig voor adequate topsportbeoefening
o Vetpercentage, lager dan nodig voor adequate topsportbeoefening
o Grote schommelingen in lichaamsgewicht
o Weinig of niet menstrueren (bij gebruik van de anticonceptiepil is dit niet aantoonbaar)
o Frequente overbelastingsblessures (met name stressfracturen)
o Verminderde weerstand met frequente verkoudheid of grieperigheid.
o Problemen met tanden en tandvlees ten gevolge van overmatig braken
o Overige vage lichamelijke klachten, waarbij vaak buikklachten worden gemeld.

Anorexia atletica
Bij sporters voldoet het verstoorde eetgedrag vaak niet aan de voor eetstoornissen opgestelde strikte criteria. De term anorexia atletica (AA) houdt juist wél rekening met de specifieke omstandigheden en leefstijl van topsporters.

Criteria AA

Symptomen die zeker voorkomen	Symptomen die kunnen voorkomen
- Gewichtsverlies (5% of meer) - Maag-/darmklachten - Afwezigheid van ziekte of stoornis die gewichtsverlies kan verklaren - Extreme angst om aan te komen - Beperkte calorie-inname	- Uitgestelde puberteit - Menstruatieklachten - Verstoord lichaamsbeeld - Gebruik afvalmethoden als braken, laxeren - Eetbuien - Overmatig sporten (meer dan nodig of voorgeschreven voor de sportprestatie)

 

Hoe benadert u de sporter?
Als ouder, coach of teamgenoot kunt u zelf de sporter aanspreken. U legt uit waarover u bezorgd bent en vertelt dat u van plan bent deze bezorgdheid te delen met (iemand uit) de medische begeleidingsstaf. Daarbij is het belangrijk om niet beschuldigend, afkeurend, of (ver)oordelend te zijn. Probeer in het gesprek te achterhalen wat de sporter van uw zorgen vindt. Een sporter zal niet snel een eetstoornis toegeven. Dit is immers een teken van zwakte. Wanneer de sporter zich hier niet voor openstelt, u het zelf (te) moeilijk vindt, of als u zichzelf niet de aangewezen persoon vindt om uw zorg met de sporter te bespreken, dan kunt u dit eerste gesprek beter overlaten aan de sportarts, de sportpsycholoog of sportdiëtist(e). Bij de behandeling van een eetstoornis is het noodzakelijk dat een arts betrokken wordt om medische risico’s uit te sluiten en behandelspecialisten in te schakelen.

Waar kunt u terecht?

* Op www.eetproblemenindesport.nl vindt u meer informatie over dit onderwerp en kunt u een persoonlijk adviesgesprek over een passende aanpak of behandeling aanvragen.

* Vanuit de wetenschappelijke ondersteuning van topsport is gekeken naar de rol van voeding bij topsport. Waarbij er ook aandacht is voor eetstoornissen in de sport. Kijk hier voor de fact sheets die over dit onderwerp samengesteld zijn.

* De IOC medische commissie heeft een verhandeling (pdf) geschreven over dit onderwerp.

* de Britse sportorganisatie UK Sport heeft een publicatie (pdf) uitgegeven over eetproblemen in de sport, vooral gericht op de begeleiding van topsporters. Deze publicatie wordt vertaald en bewerkt richting de Nederlandse situatie.

* Voor persoonlijk contact zijn de volgende personen bereikbaar:
- voor sporters: Karin de Bruin, sportpsycholoog: info@eetproblemenindesport.nl of 06-42485149
- voor begeleiders: Eric van Furth, directeur behandelzaken Centrum Eetstoornissen Ursula: e.vanfurth@rivierduinen.nl of 06-51531333
- voor algemene vragen vanuit de sport: Bert Roosenboom, NOC*NSF: bert.roosenboom@noc-nsf.nl of 026-4834544 

Meer info:
www.proud2bme.nl 
www.sabn.nl 
www.eetstoornis.startpagina.nl 
www.ziezo.eu 
www.buropuur.nl 
www.hezelfhulp.nl 
www.eetstoornis.net
www.eetstoornissen.info